ارتباط افسردگی با افزایش خطر ابتلا به آلزایمر و دیگر انواع زوال عقل مدتهاست که به اثبات رسیده، اما هنوز سازوکار زیستی این ارتباط بهطور کامل روشن نشده است. حالا پژوهشگران با بررسی مغز بیش از دوهزار بزرگسال، ناحیهای خاص از هیپوکامپ را شناسایی کردهاند که در افراد مبتلا به افسردگی، حجم کمتری دارد.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، پژوهشگران در یک مطالعه جدید، دادههای ۲۰۰۹ فرد بین ۵۰ تا ۹۰ ساله را مورد بررسی قرار دادند. تمامی شرکتکنندگان از نظر شناختی سالم بودند و حدود یک سوم از آنها، یعنی ۶۳۰ نفر، افسردگی را تجربه کرده بودند. با استفاده از تصاویر MRI با وضوح بالا، حجم بخشهای مختلف هیپوکامپ اندازهگیری شد و مشخص شد که یک ناحیه در هیپوکامپ افراد مبتلا به افسردگی، متفاوت است.
هیپوکامپ یکی از ساختارهای کلیدی مغز برای یادگیری و حافظه است و برخلاف تصور عمومی، ناحیهای یکپارچه نیست؛ بلکه از زیرناحیههای مختلفی تشکیل شده که هر کدام نقشهای متفاوتی در پردازش اطلاعات دارند. ناحیهای که پژوهشگران آن را CA23DG نامیدهاند، ترکیبی از دو بخش هیپوکامپ، یعنی CA2 و CA3 و همچنین بخشی به نام شکنج دندانهای است.
نتایج نشان داد که افراد مبتلا به افسردگی بهطور میانگین حجم کمتری در ناحیه CA23DG دارند. این ارتباط حتی پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، جنسیت، شاخص توده بدنی و میزان فعالیت بدنی نیز برقرار بود. در مقابل، پژوهشگران در تحلیل اصلی تفاوت معناداری در حجم CA1 یا سابیکولوم بین افراد مبتلا به افسردگی و افراد بدون افسردگی پیدا نکردند.
پژوهشگران سپس بررسی کردند که آیا این تفاوت را میتوان با عوامل شناختهشدهی خطر آلزایمر توضیح داد یا نه. آنها نشانگرهای دو پروتئین مرتبط با بیماری آلزایمر، یعنی آمیلوئید و تاو را بررسی کردند و همچنین وضعیت ژنتیکی افراد از نظر گونه ε4 ژن APOE را در نظر گرفتند. ارتباط میان افسردگی و حجم کمتر CA23DG پس از در نظر گرفتن این عوامل نیز تقریباً بدون تغییر باقی ماند.
یافتهها لزوماً به معنای آن نیست که افسردگی باعث کوچکشدن این بخش از هیپوکامپ میشود. پژوهش حاضر از نوع مقطعی است و میتواند وجود یک ارتباط را نشان دهد، نه رابطه علت و معلولی.
به بیان دیگر، هنوز مشخص نیست که آیا افسردگی به تغییرات ساختاری در CA23DG منجر میشود یا اینکه تغییرات این ناحیه در شکلگیری یا تداوم افسردگی نقش دارند یا اینکه عامل دیگری در پس هر دو پدیده قرار دارد. همچنین، این مطالعه نه نشان میدهد که داروهای ضدافسردگی باعث کوچکشدن هیپوکامپ میشوند و نه ثابت میکند که افسردگی بهطور مستقیم باعث این تغییرات میشود.
ارتباط مشاهدهشده با داروهای ضدافسردگی نیز به همین دلیل نیازمند احتیاط است. در میان شرکتکنندگان مبتلا به افسردگی، افرادی که داروی ضدافسردگی مصرف میکردند، در دو ناحیه CA23DG و CA1 حجم کمتری داشتند. در نگاه اول ممکن است این نتیجه چنین برداشت شود که داروهای ضدافسردگی با کاهش حجم هیپوکامپ ارتباط دارند؛ اما پژوهشگران تأکید میکنند که از این مطالعه نمیتوان چنین نتیجهای گرفت.
بر اساس یکی از توضیحات احتمالی، افرادی که دارو مصرف میکنند، ممکن است به افسردگی شدیدتر یا طولانیتری مبتلا بوده باشند و همین ویژگیها با تفاوتهای ساختاری مغز ارتباط داشته باشد. مشکل اینجاست که پژوهشگران اطلاعات کافی درباره مدت ابتلا به افسردگی، شدت علائم پیش از شروع درمان یا مدت مصرف دارو در اختیار نداشتند؛ بنابراین نمیتوان اثر احتمالی خود دارو را از اثر ویژگیهای افسردگی که به تجویز دارو منجر شده است، جدا کرد.
دنیل لو، نویسندهی اصلی مطالعه و دانشجوی دکتری برنامه علوم اعصاب دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، میگوید پژوهشگران در مطالعهی حاضر نمیتوانند اثر احتمالی داروها را از اثر افسردگی شدیدتری که دارو برای درمان آن تجویز شده است، تفکیک کنند. به گفتهی او، مطالعات بلندمدتی که افراد را پیش و پس از شروع درمان دنبال کنند، برای روشنشدن این رابطه ضروری هستند.
یافتههای جدید همچنین اهمیت بررسی زیرناحیههای هیپوکامپ را نشان میدهند. اگرچه هیپوکامپ بهطور کلی با حافظه و بیماری آلزایمر ارتباط نزدیکی دارد، نتایج مطالعه نشان میدهد که رابطه افسردگی با ساختار این ناحیه ممکن است به بخش خاصی از آن محدود باشد، نه اینکه تمام هیپوکامپ به یک اندازه تحت تأثیر قرار بگیرد.
از سوی دیگر، مستقلبودن ارتباط CA23DG از نشانگرهای آمیلوئید و تاو و گونه ژنتیکی APOE ε4 میتواند سرنخی برای پژوهشهای آینده باشد. این یافته احتمال وجود مسیرهای زیستی متفاوتی را مطرح میکند که از یک سو با افسردگی و از سوی دیگر با تغییرات مغزی مرتبط با آلزایمر در ارتباط هستند؛ هرچند برای تأیید چنین فرضیهای به مطالعات طولی و دقیقتر نیاز است.
پژوهشگران تأکید کردهاند که نتایج مطالعه نباید بهعنوان دلیلی برای تغییر یا قطع داروهای ضدافسردگی تجویزشده تفسیر شود. مطالعه حاضر نه نشان میدهد که داروهای ضدافسردگی باعث کوچکشدن هیپوکامپ میشوند و نه ثابت میکند که افسردگی بهطور مستقیم باعث این تغییرات میشود.
در نهایت، پژوهش فقط قطعهای تازه به تصویر پیچیده رابطه میان افسردگی، ساختار مغز و خطر آلزایمر اضافه میکند؛ اما برای مشخصشدن جهت رابطه و اینکه آیا تغییرات مشاهدهشده پیامد افسردگی، یکی از عوامل مؤثر بر آن یا نتیجه عوامل دیگری هستند، هنوز به مطالعات طولانیمدت نیاز است.
مطالعه در نشریهی Translational Psychiatry منتشر شده است.
سوالات متداول:
۱. آیا افسردگی میتواند باعث آلزایمر شود؟
ارتباط بین افسردگی و آلزایمر وجود دارد، اما هنوز مشخص نیست که آیا افسردگی بهطور مستقیم باعث آلزایمر میشود یا خیر.
۲. چه عواملی در ارتباط بین افسردگی و هیپوکامپ نقش دارند؟
عوامل مختلفی از جمله سن، جنسیت و فعالیت بدنی میتوانند در این ارتباط تأثیرگذار باشند.
۳. آیا داروهای ضدافسردگی باعث کوچکشدن هیپوکامپ میشوند؟
نتایج این مطالعه نشان نمیدهد که داروهای ضدافسردگی باعث کوچکشدن هیپوکامپ میشوند.
۴. آیا تغییرات در CA23DG میتواند بر افسردگی تأثیر بگذارد؟
هنوز مشخص نیست که آیا تغییرات در این ناحیه میتواند به افسردگی منجر شود یا خیر.
۵. چرا نیاز به مطالعات طولانیمدت داریم؟
مطالعات طولانیمدت میتوانند رابطه دقیقتری بین افسردگی، تغییرات مغزی و خطر آلزایمر را مشخص کنند.
