سمومی که ۲۰ سال پیش ممنوع شدند، هنوز در محیط اطرافمان جریان دارند
یکشنبه ۸ شهریور ۱۴۰۵ – ۱۳:۱۰
مریم صفدری
ترکیبات شیمیایی سمی ضدحریق که دو دهه پیش در بسیاری از نقاط جهان ممنوع شدند، هنوز هم در خاک، رسوبات، هوا و حتی زنجیره غذایی اروپا مشاهده میشوند.
دو دهه از ممنوعیت گروهی از مواد شیمیایی ضدحریق میگذرد، اما یک پژوهش جدید نشان میدهد که این ترکیبات همچنان در خاک، رسوبات، هوای داخل ساختمانها و زنجیرههای غذایی اروپا وجود دارند. این مواد شیمیایی که به نام PBDE یا «اترهای دیفنیل پلیبرومینه» شناخته میشوند، در گذشته بهطور گستردهای در وسایل الکترونیکی، خودروها، هواپیماها، مبلمان، پارچهها و مصالح ساختمانی به کار میرفتند تا احتمال آتشگرفتن آنها کاهش یابد.
مشکل از آنجا آغاز شد که دانشمندان در دهه ۱۹۹۰ متوجه شدند این ترکیبات بهراحتی در محیط تجزیه نمیشوند و میتوانند در طبیعت و بدن انسان تجمع یابند. به عنوان مثال، یک پژوهش در سوئد نشان داد که مقدار PBDE در شیر مادر بین سالهای ۱۹۷۲ تا ۱۹۹۷ بهسرعت افزایش یافته بود. همچنین مطالعهای در آمریکا در سال ۲۰۰۲ سطوح بالایی از این مواد را گزارش کرد.
در پی افزایش نگرانیها، استفاده از بسیاری از انواع PBDE از اوایل دهه ۲۰۰۰ در اروپا، آمریکا و دیگر نقاط جهان محدود یا ممنوع شد.
چرا هنوز ناپدید نشدهاند؟
گروهی از پژوهشگران برای بررسی وضعیت فعلی این مواد، نتایج ۱۸۱ مطالعه علمی درباره آلودگی اترهای دیفنیل پلیبرومینه در اروپا را مرور کردند. نتیجه چندان امیدوارکننده نبود و این مواد تقریباً در همهجا یافت شدند؛ از دفاتر کاری در اسپانیا گرفته تا برف مناطق کوهستانی دورافتاده در اسلواکی.
ترکیبات ضدحریقی که دو دهه پیش ممنوع شدند، همچنان در خاک، رسوبات و محیطهای داخلی اروپا وجود دارند و از طریق زنجیره غذایی وارد بدن انسان میشوند.
البته میزان آلودگی در فضای باز معمولاً کمتر از محیطهای بسته بود. به گزارش ساینسآلرت، بیشترین غلظت در شهرها، کارخانهها، محلهای دفن زباله و دیگر مناطقی که فعالیت انسانی و صنعتی بیشتری داشتند، مشاهده شد.
برخی انواع PBDE در بخشهای مختلف محیط بیشتر دیده میشدند. برای مثال، ترکیب BDE-209 بیشتر در رسوبات و لجن فاضلاب وجود داشت، درحالیکه BDE-47 و BDE-99 در هوا و خاک فراوانتر بودند. خبر مثبت این است که چند مطالعه نشان دادهاند میزان PBDE در هوا و خاک بهتدریج در حال کاهش است؛ اتفاقی که احتمالاً نتیجه ممنوعیت استفاده از این مواد است.
خطر PBDE برای سلامتی چقدر است؟
تعیین دقیق اثر PBDE-ها بر سلامت انسان آسان نیست. بخشی از اطلاعات موجود از آزمایشهای حیوانی و بخشی دیگر از مطالعات مشاهدهای روی انسانها به دست آمده است. این مطالعات معمولاً میتوانند ارتباط میان مواجهه با یک ماده و بیماری را نشان دهند، اما بهتنهایی علت مستقیم را ثابت نمیکنند.
با این حال، برخی پژوهشها میان مواجهه با PBDE و افزایش احتمال ابتلا به سرطانهای کبد، تیروئید و سینه و همچنین مشکلات مرتبط با سلامت باروری ارتباط پیدا کردهاند. همین نگرانیها نیز یکی از دلایلی بود که اتحادیه اروپا از سال ۲۰۰۴ محدودیتهای جدیتری برای استفاده از انواع مختلف PBDE وضع کرد.
نگرانیها درباره بازیافت
یکی از نگرانیهای مهم پژوهشگران به افزایش بازیافت و استفاده دوباره از محصولات مربوط میشود. در نگاه اول، خرید وسایل دستدوم، بازیافت مواد و استفاده دوباره از ضایعات برای محیطزیست مفید به نظر میرسد. اما اگر مواد قدیمی حاوی ترکیبات سمی باشند، ممکن است همان آلودگی دوباره وارد محصولات جدید شود. به عنوان مثال، مبلمان یا وسایل الکترونیکی قدیمی ممکن است حاوی PBDE باشند. اگر مواد آنها بدون بررسی دقیق بازیافت شوند، این ترکیبات میتوانند وارد نسل تازهای از محصولات شوند.
اقتصاد چرخشی و ایمنی
پژوهشگران هشدار میدهند که حرکت به سمت «اقتصاد چرخشی» باید همراه با کنترل مواد شیمیایی باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است آلایندههایی که سالها پیش ممنوع شدهاند، بارها وارد چرخه تولید و مصرف شوند. مشکل PBDE فقط به اروپا محدود نیست. در مطالعهای در سال ۲۰۲۴ نیز این مواد در ماهیهای آمریکا شناسایی شدند، با اینکه استفاده از آنها حدود دو دهه پیش محدود شده بود.
پژوهش تازه نشان میدهد تصمیمهایی که دههها پیش درباره استفاده از مواد شیمیایی گرفته شدهاند، هنوز میتوانند بر محیط و سلامت انسان اثر بگذارند. ترکیبات PBDE دیگر به گستردگی گذشته تولید نمیشوند، اما مواد باقیمانده در ساختمانها، کالاهای قدیمی و زبالهها باعث شدهاند آلودگی آنها همچنان ادامه داشته باشد.
پژوهش در ژورنال Environmental Research منتشر شده است.
سوالات متداول
چرا ترکیبات PBDE هنوز در محیط وجود دارند؟
ترکیبات PBDE بهراحتی در محیط تجزیه نمیشوند و محصولاتی که سالها پیش با این ترکیبات ساخته شدهاند، هنوز در خانهها و مراکز صنعتی وجود دارند.
آیا PBDE برای سلامتی انسان خطرناک است؟
بله، برخی پژوهشها نشان دادهاند که مواجهه با PBDE میتواند با افزایش احتمال ابتلا به سرطانهای مختلف و مشکلات باروری مرتبط باشد.
چگونه میتوان از آلودگی PBDE جلوگیری کرد؟
کنترل و نظارت بر مواد شیمیایی در فرآیندهای بازیافت و تولید جدید میتواند به کاهش آلودگی PBDE کمک کند.
آیا PBDE فقط در اروپا وجود دارد؟
خیر، ترکیبات PBDE در دیگر نقاط جهان نیز شناسایی شدهاند، از جمله در ماهیهای آمریکا.
چگونه میتوان از خطرات PBDE آگاه شد؟
آگاهی از منابع آلودگی و استفاده از محصولات جدید و ایمن میتواند به کاهش خطرات ناشی از PBDE کمک کند.
