خطوط لولهکشی زیرآبی نفت و گاز، حتی بعد از اینکه عمر مفیدشان به پایان میرسد و تأسیسات جمعآوری میشوند، به یک منبع پنهان و پایدار آلودگی اقیانوسها تبدیل میشوند. بر اساس یافتههای جدید، لولهها و کابلهای رهاشده در فلات قارهی بریتانیا سالانه تا ۵۰۰ تن میکروپلاستیک به زیستبوم دریایی وارد میکنند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، پژوهشی تازه به سرپرستی فریژا مندربک، دانشمند علوم دریایی از دانشگاه پلیموت بریتانیا، به بحرانی کاملاً نادیدهگرفتهشده از آلودگیهای میکروپلاستیکی پرداخته که احتمالاً هماکنون نیز حیاتوحش دریایی را تحت تأثیر قرار داده است. شرکتها معمولاً بعد از پایان دورهی استخراج نفت و گاز، سازههای سطحی را جمعآوری میکنند، اما بخش عمدهای از لولههای انتقال و کابلهای رابط در بستر دریا باقی میمانند؛ به این معنا که پلاستیکهای بهکاررفته در زیرساختها در اعماق دریا مدفون یا رها شدهاند. این سازهها تحت فشار جریانهای شدید آب، سایش با ماسههای درشت و فعالیت ارگانیسمهای دریایی به تدریج خرد میشوند و ذرات میکروسکوپی پلاستیک را در آب پخش میکنند.
نمای مقطعی از یک لوله جریان (Flowline) مستخرج از دریای شمال در سال ۲۰۲۴ که منبع تولید میکروپلاستیکهای اقیانوسی است. عکاس: Freija Mendrick
پژوهشگران دانشگاه پلیموث اعلام کردند که میزان آلودگی حتی در بدبینانهترین سناریوی رهاسازی حداقلی، همرده با ورود سالانهی میکروپلاستیکها از رودخانههای بریتانیا به دریای شمال است. در سناریوی حداکثری نیز حجم آلودگی به مراتب بیشتر از میزان انتشار ریزمیکروپلاستیکهای موجود در لوازم آرایشی پیش از ممنوعیت آنها در بریتانیا برآورد میشود.
لولههای مقاوم، سخت و بزرگ، معمولاً پس از پایان کار در کف دریا باقی میمانند. برخی از این لولهها پوششی از پلیمر زغالسنگ، تار و اپکسی (CTE) دارند و زیر قطعات بتنی قرار میگیرند. نوع دیگری از لولهها بدون پوشش بتنی بوده و با پلیمری به نام اپکسی متصل به همجوشی (FBE) پوشانده شدهاند.
برای بررسی دقیقتر، پژوهشگران با استفاده از دادههای سازمان انتقال دریای شمال بریتانیا، پایگاه دادهای از تمام لولهها و خطوط ارتباطی نصبشده در این منطقه تشکیل دادند. این دادهها شامل اطلاعاتی دربارهی اندازهی لولهها، جنس و نوع پوشش پلاستیکی و همچنین وضعیت رهاشدگی یا برداشتهشدن آنها بود.
در گام بعدی، محققان نمونههای واقعی پلاستیک را از لولههای شرکت شل (Shell UK Ltd) در میدان نفتی برنت، نزدیک جزایر شتلند، بررسی کردند. این لولهها ۲۲ سال در کف دریا باقی مانده بودند و در سال ۲۰۲۴ از کف دریا خارج شدند. تصویربرداری با میکروسکوپ الکترونی روبشی، ترکها و ازهمگسیختگیهایی را در بخشهایی از پلاستیک که مستقیم در معرض محیط اقیانوس بودند، نشان داد. آسیبهای واردشده، نتیجهی دههها فرسایش ناشی از ماسههای درشت، جریانهای آب و فعالیت موجوداتی بود که روی لولهها زندگی میکردند. نمونههایی که زیر پوشش بتنی قرار داشتند، آسیب کمتری دیده بودند، اما گذر زمان روی آنها نیز اثر گذاشته بود.
با شبیهسازی مدلهای علمی براساس دادهها، مشخص شد پلاستیکهای رهاشده توسط شرکتهای نفتی و گازی بر اساس شرایط محیطی، سالانه بین ۴٫۵ تا ۵۰۰ تن میکروپلاستیک به دریای شمال وارد میکنند. همچنین، برآورد میشود که حدود ۱۲۱هزار تن پلاستیک همچنان در اعماق دریای شمال باقی مانده باشد که خطر بسیار زیادی برای محیط زیست دریا ایجاد میکند.
آلودگی ناشی از تجهیزات رهاشده در بستر دریا فقط به فلات قارهی بریتانیا محدود نیست. طبق دادهها، ۵۵ درصد از تجهیزات زیردریایی در بریتانیا و بیش از ۹۷ درصد از تمام لولههای خارجشده از خدمت، از دههی ۱۹۶۰ میلادی در ایالات متحده، در کف اقیانوس رها شدهاند. علاوهبر پلاستیک، فلزات سنگینی مانند جیوه و سایر مواد آلاینده نیز تا مدتها پس از متوقف شدن فعالیت تجهیزات، به درون آب نشت میکنند و اثرات نامشخصی بر حیات وحش دریا باقی میگذارند.
در سال ۲۰۲۵، پژوهشی منتشرشده در نشریهی مدیریت محیطزیست به چالشهای زیستمحیطی برچیدن خطوط لوله زیردریایی در خلیج فارس پرداخت. این پژوهش نتیجهگیری کرد که خطوط لولهای که پس از پایان فعالیت در محل باقی میمانند، بهدلیل مواد هیدروکربنی باقیمانده و دشواری بازرسی، به مدیریت و پایش بلندمدت نیاز دارند. با این حال، دادههای موجود برای تعمیم نتایج پژوهش تازهی بریتانیا به آبهای ایران یا برآورد میزان انتشار میکروپلاستیک از خطوط لولهی ایرانی کافی نیست و برای ارزیابی دقیق این موضوع، به بررسیهای میدانی و دادههای اختصاصی منطقه نیاز است.
ریچارد تامپسون، زیستشناس دریایی از دانشگاه پلیموت، در پایان میگوید: «یافتهها باید در مدیریت، قانونگذاری و پیگیریهای حقوقی اتخاذ شود. سهم بخش نفت و گاز در آلودگی محیط آبها چشمگیر است؛ بنابراین روند خروج از خدمت تجهیزات نفتی باید پیش از جایگذاری اولیهی آنها به دقت بررسی شود.»
پژوهش در Journal of Hazardous Materials منتشر شده است.
سوالات متداول
آیا خطوط لولهکشی زیرآبی پس از پایان عمر مفید خود به آلودگی اقیانوسها ادامه میدهند؟
بله، خطوط لولهکشی زیرآبی حتی پس از پایان عمر مفید خود به منبعی برای آلودگی اقیانوسها تبدیل میشوند.
چقدر میکروپلاستیک از لولههای رهاشده به دریای شمال وارد میشود؟
سالانه تا ۵۰۰ تن میکروپلاستیک از لولههای رهاشده به دریای شمال وارد میشود.
چه عواملی باعث خرد شدن لولههای زیرآبی میشوند؟
جریانهای شدید آب، سایش با ماسههای درشت و فعالیت ارگانیسمهای دریایی از جمله عواملی هستند که باعث خرد شدن لولههای زیرآبی میشوند.
چند تن پلاستیک هنوز در اعماق دریای شمال باقی مانده است؟
حدود ۱۲۱هزار تن پلاستیک هنوز در اعماق دریای شمال باقی مانده است.
چرا مدیریت و پایش خطوط لوله زیردریایی ضروری است؟
به دلیل مواد هیدروکربنی باقیمانده و دشواری بازرسی، مدیریت و پایش بلندمدت خطوط لوله زیردریایی ضروری است.
