عطارد، کوچکترین و کمتر شناختهشدهترین سیاره در منظومه شمسی درونی، رازهایی را در دل خود نهفته دارد که به مراتب بزرگتر از ابعادش هستند. به زودی، دانشمندان دو فضاپیما را در اختیار خواهند داشت که برای رمزگشایی از این دنیای عجیب طراحی شدهاند. این امکان به لطف مأموریت بپیکلمبو فراهم شده است؛ پروژهای مشترک میان آژانس فضایی اروپا (ESA) و آژانس کاوشهای هوافضای ژاپن (JAXA) که در اکتبر ۲۰۱۸ به فضا پرتاب شد. بپیکلمبو پس از یک سفر دشوار در منظومه شمسی درونی، در تاریخ سوم سپتامبر به مرحلهای حیاتی رسید: جدا شدن دو مدارگرد علمی مأموریت از ماژول انتقالدهنده که نزدیک به ۸ سال آنها را به سمت عطارد هدایت کرده بود.
اگر همه چیز طبق برنامه پیش برود، تا آوریل ۲۰۲۷ این دو مدارگرد با استفاده از مجموعهای وسیع از ابزارهای علمی، مشغول جمعآوری حجم زیادی از دادهها خواهند بود؛ اطلاعاتی که میتوانند به حل معماهای عطارد و شاید حتی منظومه شمسی کمک کنند.
سیاره اسرارآمیز
در حال حاضر، عطارد عنوان نهچندان افتخارآمیز کمکاوششدهترین سیارهی واقع در محدوده درونی منظومه شمسی را به خود اختصاص داده است. تا کنون تنها دو فضاپیما از این سیاره بازدید کردهاند. مارینر ۱۰ ناسا در سالهای ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵ سه پرواز نزدیک از کنار عطارد انجام داد و نخستین تصاویر از سطح ترکخورده و دهانهدار این سیاره را به ثبت رساند. این مأموریت همچنین وجود جو بسیار رقیق و میدان مغناطیسی را در عطارد تأیید کرد. شان سولومون، دانشمند علوم سیارهای در دانشگاه کلمبیا، به اسپیسداتکام گفت:
«مارینر ۱۰ واقعاً نخستین نمای نزدیک ما از عطارد را فراهم کرد؛ اما پرسشهای فراوانی را بیپاسخ گذاشت.»
عطارد برای چند دهه بهطور کامل نادیده گرفته شد تا اینکه در سال ۲۰۱۱، دانشمندان دوباره به سراغ آن رفتند؛ زمانی که فضاپیمای مسنجر ناسا، با سرپرستی علمی سولومون، به این دنیای کوچک رسید. دوربین پایشگر نصبشده روی ماژول انتقال بپیکلمبو، این تصویر از سطح دهانهدار عطارد را در جریان گذر از کنار این سیاره در ۸ ژانویه ۲۰۲۵ ثبت کرد.
کاوشگر مسنجر به مجموعهای از ابزارهای ویژه برای مطالعه عطارد مجهز بود؛ از جمله طیفسنجهایی برای بررسی پرتوهای گاما، پرتو ایکس و نوترونها و ابزارهایی برای بررسی جو و اندازهگیری میدان مغناطیسی. مسنجر برخلاف مارینر ۱۰ قرار بود در عطارد بماند. چهار سال مشاهده با مسنجر برای نخستین بار تصویر کاملی از سطح عطارد در اختیار دانشمندان قرار داد و در اواخر مأموریت، فضاپیما تا فاصلهی ۲۴٫۹ کیلومتر به سطح سیاره نزدیک شد.
با این حال، حتی مسنجر نیز به اندازه کافی پیشرفته نبود تا بتواند معماهای عطارد را حل کند یا پرده از منشأ این سیاره عجیب بردارد. سولومون میگوید:
«فکر میکنم هنوز مشخص نیست که عطارد دقیقاً چگونه شکل گرفته است.»
بپیکلمبو در راه است
اگر همهچیز طبق برنامه پیش برود، دو کاوشگر مجزا که اجزای مأموریت بپیکلمبو را تشکیل میدهند، تا آوریل ۲۰۲۷ بهصورت مستقل اما هماهنگ، دادههایی درباره عطارد جمعآوری خواهند کرد. مدارگرد سیارهای عطارد اروپا (MPO) بر خود سیاره تمرکز خواهد کرد. این فضاپیما به ۱۱ ابزار علمی مجهز است که سطح سیاره، مواد معدنی موجود در پوسته و میدان گرانشی آن را نقشهبرداری میکنند؛ گودالکها و رسوبات آتشفشانی را مورد بررسی قرار میدهند و اثر هجوم ذرات باردار منتشرشده از خورشید بر سیاره را زیر نظر میگیرند.
مدارگرد مغناطیسسپهر عطارد
در سوی دیگر، مدارگرد مغناطیسسپهر عطارد ژاپن (Mio) بر محیط پیرامون سیاره تمرکز خواهد کرد؛ یعنی مغناطیسسپهر، جو رقیق و غبار موجود در اطراف عطارد. هر دو فضاپیما همچنین ابزارهایی برای اندازهگیری میدان مغناطیسی عطارد دارند. این موضوع به دانشمندان امکان میدهد بهطور همزمان بخشهای مختلف میدان مغناطیسی را بررسی کنند.
جمعآوری دادهها
برخی از ابزارها توانستهاند در طول سفر طولانی بپیکلمبو به سوی عطارد و همچنین در جریان ۶ پرواز نزدیک از کنار سیاره، دادههایی جمعآوری کنند. اما به دلیل نحوه پیکربندی فضاپیماها برای سفر، بیشتر ابزارهای علمی هنوز فعال نشدهاند و تا زمانی که MPO و Mio از یکدیگر جدا نشوند، فعال نخواهند شد. انتظار میرود این جدایی در ماه دسامبر انجام شود.
توجه به عطارد
سولومون مشتاق است که تصاویر دقیق مدارگردها از نیمه جنوبی عطارد را ببیند و بهخصوص به دنبال ذخایر پنهان آب یخزده در این منطقه بگردد. این ذخایر باید درون دهانههای عمیقی قرار داشته باشند که هرگز گرمای خورشید را احساس نمیکنند. با بررسی این منطقه از سیاره، دانشمندان میتوانند سوگیری دادههای مسنجر به سمت نیمه شمالی را کاهش دهند و تصویر کاملتری از عطارد به دست آورند. ریچل کلیما، زمینشناس سیارهای در آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز، امیدوار است که بپیکلمبو بتواند توجه مردم را به عطارد، این سیاره سنگی فراموششدهی منظومه شمسی، جلب کند. او میگوید:
«عطارد قطعاً آن میزان عشق و توجهی را که مریخ و زهره و دیگر نقاط منظومه شمسی دریافت میکنند، دریافت نمیکند.»
سوالات متداول
عطارد چه ویژگیهایی دارد؟
عطارد کوچکترین و کمکاوششدهترین سیاره در منظومه شمسی است که رازهایی بزرگ در خود دارد.
مأموریت بپیکلمبو چیست؟
مأموریت بپیکلمبو پروژهای مشترک بین آژانس فضایی اروپا و آژانس کاوشهای هوافضای ژاپن برای مطالعه عطارد است.
چه زمانی دو مدارگرد به عطارد میرسند؟
دو مدارگرد تا آوریل ۲۰۲۷ به عطارد خواهند رسید و دادههایی از این سیاره جمعآوری خواهند کرد.
مسنجر چه نقشی در مطالعه عطارد داشت؟
مسنجر فضاپیمای ناسا بود که برای نخستین بار تصویر کاملی از سطح عطارد را ارائه داد و اطلاعات مهمی درباره این سیاره جمعآوری کرد.
چرا عطارد کمتر مورد توجه قرار گرفته است؟
عطارد به دلیل نزدیکی به خورشید و چالشهای کاوش، به مدت چند دهه نادیده گرفته شده بود.
