اختلال در تردد کشتیها و ظهور مسیر دریایی شمال
اختلال در تردد کشتیها از تنگه هرمز و دیگر گلوگاههای خاورمیانه، بار دیگر آسیبپذیریهای تجارت جهانی را به نمایش گذاشته است. چین که بخش عمدهای از تجارت و واردات انرژی خود را از طریق دریا انجام میدهد، در عین حال در حال توسعه مسیری جدید است که هزاران کیلومتر دورتر از خاورمیانه قرار دارد: مسیر دریایی شمال در اقیانوس منجمد شمالی.
شرکت چینی Sea Legend در تاریخ ۱۵ اوت، نخستین سرویس منظم کانتینری خود را از بندر نینگبو-ژوشان به سمت اروپا راهاندازی کرد. کشتیها در沿 سواحل شمالی روسیه حرکت کرده و پس از عبور از آبهای قطب شمال، به بنادر اروپایی میرسند. برای فصل کشتیرانی ۲۰۲۶، هشت سفر در این مسیر برنامهریزی شده است.
مزیت زمان در مسیر جدید
مزیت اصلی این مسیر، زمان است. سفر دریایی از نینگبو در شرق چین به فلیکستو در بریتانیا از طریق مسیر شمالی حدود ۲۰ روز طول میکشد، در حالی که انتقال کالا از مسیر سنتی کانال سوئز ممکن است ۳۰ تا بیش از ۴۰ روز به طول بینجامد. محمولههای نخست شامل باتریها، تجهیزات ذخیره انرژی، پنلهای خورشیدی و سایر محصولات صنعتی با ارزش افزوده بالا هستند.
چین سالهاست که به چنین مسیری فکر میکند. دولت این کشور در سند رسمی سیاست قطب شمال در سال ۲۰۱۸ از توسعه «جاده ابریشم قطبی» صحبت کرد و شرکتهای چینی را به آزمایش مسیرهای تجاری در این منطقه تشویق کرد. همکاری نزدیکتر پکن و مسکو پس از حمله روسیه به اوکراین نیز اهمیت اقتصادی و راهبردی این مسیر را افزایش داده است.
تغییرات اقلیمی و فرصتهای جدید
مسیر دریایی شمال حدود ۵۵۰۰ کیلومتر در امتداد سواحل شمالی روسیه قرار دارد. تا چند دهه پیش، یخهای ضخیم استفاده تجاری از این آبراه را بسیار دشوار میکردند؛ اما گرم شدن سریع قطب شمال و کاهش یخ دریایی، فصل کشتیرانی را طولانیتر کرده است. دادههای اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (NOAA) نشان میدهد که در پایان تابستان ۲۰۲۵، وسعت یخ دریایی قطب شمال ۲۸ درصد کمتر از سال ۲۰۰۵ بوده است. همچنین، یخهای چندساله به شدت کاهش یافته و بیش از ۹۵ درصد از قدیمیترین و ضخیمترین یخهای قطب شمال نسبت به دهه ۱۹۸۰ از بین رفتهاند. این تغییرات به همراه پیامدهای زیستمحیطی گسترده، به افزایش تردد دریایی در این منطقه کمک کردهاند.
آمارها نشان میدهند که در سال ۲۰۲۴ رکورد ۹۵ سفر ترانزیتی در مسیر دریایی شمال ثبت شده و ۳٫۱ میلیون تن بار جابهجا شده است؛ بخش عمدهای از این بار به سمت چین میرفته است.
چالشها و نگرانیها
کوتاهتر شدن مسیر میتواند مصرف سوخت و زمان سفر را کاهش دهد، اما این به معنای بیخطر بودن جاده ابریشم یخی نیست. یکی از نگرانیهای اصلی، تأثیر افزایش کشتیرانی بر اکوسیستم حساس قطب شمال است. انتشار کربن سیاه یا دوده از موتور کشتیها میتواند ذوب یخها را تسریع کند. همچنین، نشت نفت در آبهای سرد و مناطق یخزده بسیار دشوارتر از مناطق معتدل پاکسازی میشود.
سازمان بینالمللی دریانوردی از اول ژوئیه ۲۰۲۴ استفاده و حمل نفت کوره سنگین بهعنوان سوخت را در بخشهایی از آبهای قطب شمال ممنوع کرده است؛ با این حال، برخی استثناها و معافیتهای موقت تا سال ۲۰۲۹ ادامه خواهند داشت.
مسیر ابریشم قطبی: جایگزینی برای تنگه هرمز؟
در حال حاضر، مسیر ابریشم قطبی نمیتواند بهعنوان جایگزینی مستقیم برای تنگه هرمز یا کانال سوئز عمل کند. فاصله زیاد از بنادر و مراکز امدادی نیز خطر دیگری است. در صورت بروز نقص فنی، برخورد با یخ یا نشت نفت، رساندن نیرو و تجهیزات امدادی به برخی نقاط مسیر میتواند بسیار دشوار باشد. همچنین، تحریمهای بینالمللی علیه روسیه و افزایش فعالیت کشتیهای موسوم به «ناوگان سایه» مسائل بیمه، نظارت و عملیات امداد را پیچیدهتر کردهاند.
از نظر اقتصادی، مسیر شمالی هنوز رقیبی همسطح سوئز نیست. فصل کشتیرانی محدود است و شرایط یخ از سالی به سال دیگر تغییر میکند. برخی کشتیها به تجهیزات ویژه یا یخشکن نیاز دارند و هزینه بیمه و عملیات میتواند بالا باشد. شرکتهای بزرگ کشتیرانی مانند مرسک همچنان با احتیاط به استفاده گسترده از این مسیر نگاه میکنند.
سوالات متداول
مسیر دریایی شمال چیست؟
مسیر دریایی شمال یک راه جدید برای حمل و نقل کالا از چین به اروپا است که از سواحل شمالی روسیه عبور میکند.
چرا چین به توسعه این مسیر علاقهمند است؟
چین به دنبال کاهش زمان حمل و نقل و تنوع در شبکه حمل و نقل خود است.
آیا این مسیر بهعنوان جایگزینی برای تنگه هرمز عمل میکند؟
خیر، این مسیر نمیتواند بهعنوان جایگزینی مستقیم برای تنگه هرمز یا کانال سوئز عمل کند.
چه خطراتی برای اکوسیستم قطب شمال وجود دارد؟
افزایش کشتیرانی میتواند به آلودگی و آسیب به اکوسیستم حساس قطب شمال منجر شود.
آیا استفاده از این مسیر در حال افزایش است؟
بله، آمارها نشان میدهند که استفاده از مسیر دریایی شمال در حال افزایش است و رکوردهای جدیدی ثبت میشود.
