تلسکوپ فضایی نانسی رومن: سفری به اعماق کیهان
تلسکوپ فضایی نانسی رومن ناسا، که قرار است رازهای ماده تاریک و انرژی تاریک را کشف کند و میلیاردها کهکشان را در گستره کیهان رصد کند، نام زنی را بر دوش دارد که سالها پیش، زمانی که ساخت رصدخانههای فضایی بزرگ بیشتر شبیه یک رویا بود تا یک پروژه عملی، برای تحقق آن تلاش کرد. نانسی گریس رومن نه تنها یکی از مدیران ناسا بود، بلکه در سالهای ابتدایی تأسیس این سازمان، مسیر نجوم فضایی را شکل داد، دانشمندان را گرد هم آورد و نقش کلیدی در ساخت تلسکوپ هابل ایفا کرد؛ تلسکوپی انقلابی که جهان را به شیوهای بیسابقه به ما نشان داد. حالا، بیش از سه دهه بعد، میراث رومن با تلسکوپی به نام خودش، برای کشف ناشناختههای بیشتر از جهان به فضا پرتاب شده است.
دختری که در ۱۱ سالگی باشگاه نجوم راه انداخت
نانسی رومن در سال ۱۹۲۵ به دنیا آمد؛ زمانی که برای یک دختر نوجوان، انتخاب نجوم بهعنوان مسیر زندگی، تصمیمی غیرمعمول به شمار میرفت. علاقه او به آسمان از دوران کودکی شکل گرفت. مادرش، که معلم موسیقی بود، شبها صورتهای فلکی و شفق قطبی را به او نشان میداد و پدرش که ژئوفیزیکدان بود، عشق او به علم را تقویت میکرد. رومن بعدها با شوخی میگفت که مادرش را باید مقصر علاقهمندیاش به نجوم دانست؛ هرچند او در کنار ستارهها، پرندگان، درختان و گیاهان را نیز به او نشان میداد.
علاقه رومن به ستارهها خیلی زود جدی شد. او در ۱۱ سالگی با چند نفر از همکلاسیهایش یک باشگاه نجوم راه انداخت و برای یادگیری بیشتر، کتابهای کتابخانه محلی را یکی پس از دیگری میخواند. خودش بعدها گفته بود که هر چیزی را که میتوانست به دست بیاورد، میخواند. نانسی در همان سالهای نوجوانی تصمیمش را گرفته بود: میخواست اخترشناس شود.
چالشهای مسیر علمی رومن
اما در میانههای قرن بیستم، نجوم هنوز دنیایی نبود که زنان بهراحتی بتوانند در آن جایگاهی برای خود پیدا کنند؛ از مشاوران و استادانی که درصدد منصرفکردن آنان از ورود به علوم طبیعی و مهندسی بودند تا دانشگاههایی که فرصتهای پیشرفت علمی را برای زنان محدود میکردند. رومن در سال ۱۹۴۲ وارد کالج سوارثمور در پنسیلوانیا شد و چهار سال بعد، در ۱۹۴۶، مدرک کارشناسی خود را در رشته نجوم دریافت کرد. سپس برای ادامه تحصیل به دانشگاه شیکاگو رفت و در سال ۱۹۴۹ دکترای نجوم خود را گرفت. او پس از فارغالتحصیلی مدتی در رصدخانه یرکیز دانشگاه شیکاگو به پژوهش و تدریس پرداخت و به نخستین زن عضو هیئت علمی این رصدخانه تبدیل شد.
«ما علیه زنان تبعیض قائل نمیشویم؛ فقط میتوانیم آنها را ارزانتر استخدام کنیم.»
با این حال، مسیر دانشگاهی رومن آنطور که انتظار داشت پیش نرفت. او بهتدریج متوجه شد که فرصت پیشرفت و تثبیت جایگاه دانشگاهی برای زنان در نجوم بسیار محدود است. در دوران فعالیتش در رصدخانه یرکیز، رومن متوجه شد که دستمزدش بهمراتب کمتر از همکاران مردش است. وقتی رومن این موضوع را با سوبرامانیان چاندراسخار، اخترفیزیکدان سرشناس و استاد یرکیز در میان گذاشت، پاسخی تلخ دریافت کرد که عمق تبعیض نسبت به زنان در محیط علمی آن زمان را نشان میداد.
این موانع باعث شد رومن مسیر حرفهای خود را تغییر دهد و در سال ۱۹۵۴ به آزمایشگاه تحقیقات نیروی دریایی آمریکا بپیوندد. او در آنجا به پژوهش درباره ساختار و تکامل ستارهها و کهکشان راه شیری پرداخت و در زمینههایی مانند حرکت اجرام آسمانی و مطالعات ماه نیز فعالیت کرد. تجربیات کسبشده بهعنوان پژوهشگر نیروی دریایی، بعدها به رومن کمک کرد تا نهتنها بهعنوان اخترشناس، بلکه بهعنوان مدیری علمی که میتوانست میان پژوهشگران، مهندسان و مدیران دولتی ارتباط برقرار کند، نقش مهمی در شکلگیری برنامه نجوم ناسا ایفا کند.
نقش رومن در تأسیس برنامه نجوم ناسا
نقطه عطف زندگی حرفهای رومن در سال ۱۹۵۹ فرا رسید؛ زمانی که فقط یک سال از تأسیس ناسا میگذشت. ناسا از رومن خواست برنامه نجوم این سازمان تازهتأسیس را از صفر پایهگذاری کند. او پذیرفت و بدین ترتیب به نخستین اخترشناس ارشد زن ناسا و نخستین زن در سمت مدیریتی در این سازمان تبدیل شد. رومن بعدها گفته بود که وسوسه ایجاد برنامهای از «یک صفحه کاملاً سفید» که میتوانست در طول ۵۰ سال آینده بر نجوم اثر بگذارد، چالشی بود که نمیتوانست رد کند.
کار او صرفاً مدیریت چند پروژه علمی نبود. رومن باید برای ناسا دانشمند پیدا میکرد، با مهندسان همکاری میکرد، بودجه مأموریتها را پیشنهاد میداد و از میان پیچوخمهای اداری و سیاسی دولت آمریکا عبور میکرد. او حتی به دانشگاهها و گروههای نجومی مختلف در سراسر کشور سر میزد تا هم برنامههای ناسا را معرفی کند و هم بفهمد اخترشناسان از این سازمان تازهتأسیس چه میخواهند.
تلسکوپ فضایی هابل و تأثیر آن بر نجوم
در نخستین سالهای فعالیت ناسا، پروازهای سرنشیندار به یکی از مهمترین اولویتهای این سازمان تبدیل شد. پس از آنکه جان اف کندی در سال ۱۹۶۱ هدف فرود انسان روی ماه را تا پایان دهه اعلام کرد، برنامه آپولو بهعنوان یکی از بزرگترین پروژههای ناسا در مرکز توجه قرار گرفت؛ شرایطی که کار مدافعان نجوم فضایی را برای جلب بودجه و توجه به مأموریتهای علمی دشوارتر میکرد. رومن و همکارانش مجبور بودند برای زنده نگهداشتن نجوم فضایی در کنار پروژههای سرنشیندار مبارزه کنند. او بهخوبی فهمیده بود که برای پیشبرد علم، تنها داشتن ایدهای خوب کافی نیست؛ دانشمند باید سیاست و سازوکارهای تصمیمگیری را هم بشناسد. همین مهارت بعدها برای یکی از مهمترین پروژههای تاریخ نجوم به کار آمد: تلسکوپ فضایی هابل.
ایده ساخت یک تلسکوپ فضایی بزرگ از دهه ۱۹۴۰ وجود داشت، اما هزینه هنگفت و دشواری فنی آن باعث شده بود بسیاری نسبت به عملیبودن پروژه تردید داشته باشند. رومن در مقام مدیر برنامه نجوم ناسا، نقش مهمی در متقاعدکردن کنگره برای تأمین بودجه این پروژه ایفا کرد. او اخترشناسان را حول این ایده گرد آورد و تلاش کرد اهمیت علمی تلسکوپ را برای تصمیمگیرندگان توضیح دهد.
رومن برای اثبات ارزش نجوم فضایی از همان ابتدا سراغ پروژههای بزرگ و پرهزینه نرفت. تحت مدیریت او، ناسا بین سالهای ۱۹۶۶ تا ۱۹۷۲ چهار رصدخانه مداری را به فضا فرستاد؛ مأموریتهایی که امکان مطالعه کیهان در طول موجهایی را فراهم میکردند که از سطح زمین بهسادگی مشاهدهپذیر نبودند. هرچند تنها دو مأموریت از این چهار مأموریت کاملاً موفق بودند، همین برنامهها نشان دادند که رصدخانههای فضایی میتوانند دادههایی ارزشمند برای اخترشناسان فراهم کنند و بهنوعی پیشدرآمد هابل بودند.
رومن همچنین از پروژههایی مانند کاوشگر فرابنفش بینالمللی (IUE) و ماهواره COBE حمایت کرد؛ مأموریتهایی که نشان دادند میتوان با انتقال ابزارهای نجومی به فضا، پنجرههای تازهای به جهان باز کرد. این تجربهها به تدریج اعتبار علمی نجوم فضایی را افزایش دادند و زمینه را برای پروژه
