آیا صحنه معروف سوزاندن وایکینگ‌ها واقعی است؟
تصویری که در آن یک وایکینگ مرده بر روی قایقی در حال حرکت به سمت دریا قرار دارد و کمانداری با تیر آتشین آن را به شعله می‌کشد، یکی از ماندگارترین تصاویری است که درباره فرهنگ وایکینگ‌ها وجود دارد. این صحنه بارها در آثار سینمایی و تلویزیونی به نمایش درآمده است؛ از فیلم «وایکینگ‌ها» محصول ۱۹۵۸ گرفته تا سریال «وایکینگ‌ها» و حتی برخی آثار فانتزی مانند «بازی تاج‌وتخت». اما آیا واقعاً این صحنه بخشی از آیین‌های تدفین وایکینگ‌ها بوده است؟
بررسی‌های تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که پاسخ به این سوال احتمالاً منفی است. اگرچه وایکینگ‌ها در برخی موارد مردگان خود را همراه با کشتی یا قایق می‌سوزاندند، اما شواهدی وجود ندارد که نشان دهد آن‌ها برای روشن کردن این کشتی‌ها از تیرهای آتشین استفاده می‌کردند. به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، یکی از مشکلات بررسی چنین آیینی این است که اگر چنین اتفاقی رخ داده باشد، احتمالاً آثار کمی از خود باقی گذاشته است.
هاوارد ویلیامز، استاد باستان‌شناسی دانشگاه چستر، می‌گوید چنین مراسمی معمولاً ردپای کمی در محوطه‌های باستانی باقی می‌گذارند و شواهد موجود، استفاده از تیر آتشین را تأیید نمی‌کنند.
وایکینگ‌ها در برخی مراسم‌ها کشتی‌ها یا بخش‌هایی از آن‌ها را می‌سوزاندند، اما این آیین‌ها معمولاً روی خشکی انجام می‌شد. دارین مک‌گوایر، استاد انسان‌شناسی دانشگاه ویکتوریا در کانادا، نیز اشاره می‌کند که هیچ مدرک باستان‌شناسی برای این تصویر مشهور وجود ندارد. او توضیح می‌دهد که حتی اگر کشتی در مراسمی سوخته باشد، تشخیص اینکه آتش چگونه روشن شده بسیار دشوار است.
علاوه‌براین، پیدا کردن کشتی‌های غرق‌شده‌ای که بقایای انسانی نیز در آن‌ها حفظ شده باشد، بسیار نادر است. چنین بقایایی تنها در شرایط محیطی خاص می‌توانند هزار سال دوام بیاورند و تاکنون نمونه‌ای از عصر وایکینگ‌ها که چنین آیینی را نشان دهد، پیدا نشده است. با این حال، می‌دانیم که وایکینگ‌ها با کشتی‌ها ارتباط نزدیکی داشتند و در برخی مراسم‌های تدفین از آن‌ها استفاده می‌کردند. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد بعضی کشتی‌ها در آیین‌های تدفین سوزانده شده‌اند. برای مثال، کشتی «میکلبوست» متعلق به قرن نهم میلادی در نروژ پیدا شد. این کشتی که احتمالاً به فردی قدرتمند مانند پادشاه تعلق داشته، در تپه تدفینی همراه با نشانه‌هایی از سوختن کشتی کشف شده است. اما این مراسم روی خشکی انجام شده بود، نه با رها کردن کشتی شعله‌ور در دریا.
گزارش‌های تاریخی و ادبیات اسکاندیناوی
نزدیک‌ترین گزارش تاریخی درباره سوزاندن کشتی در مراسم تدفین وایکینگ‌ها، مربوط به احمد بن فضلان، جهانگرد عرب قرن دهم میلادی است. او در سفر خود به منطقه رود ولگا در روسیه امروزی، با گروه‌هایی از وایکینگ‌ها روبه‌رو شد و مراسم تدفین یکی از رهبران آن‌ها را توصیف کرد. طبق نوشته ابن فضلان، پیکر یک رئیس وایکینگ روی یک قایق قرار گرفت و سپس قایق به آتش کشیده شد. اما در این گزارش خبری از تیر آتشین نیست. همچنین قایق روی آب رها نشده بود، بلکه مراسم روی خشکی انجام می‌شد و فردی مسئول روشن کردن آتش بود.
گزارش احمد بن فضلان درباره سوزاندن قایق رئیس وایکینگ‌ها، نزدیک‌ترین روایت تاریخی به این موضوع است، اما در آن خبری از تیر آتشین وجود ندارد. در برخی متون ادبی و افسانه‌های اسکاندیناوی نیز به تدفین دریایی اشاره شده است. در شعر حماسی «بیوولف»، پیکر شاه دانمارکی اسکیلد اسکفینگ روی کشتی گذاشته می‌شود و کشتی به دریا فرستاده می‌شود.
تاریخچه سوزاندن پادشاهان در کشتی‌ها
در کتاب «هایمسکرینگلا» نوشته اسنوری استورلوسون، نویسنده ایسلندی قرن سیزدهم، نیز داستان‌هایی درباره سوزاندن پادشاهان یا خدایان روی کشتی‌ها وجود دارد. یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها، مراسم تدفین بالدر در اسطوره‌های نورس است که بعدها الهام‌بخش صحنه‌ای مشابه در آثار «ارباب حلقه‌ها»ی جی. آر. آر. تالکین شد. اما در هیچ‌کدام از این روایت‌ها اشاره‌ای به استفاده از تیر آتشین برای روشن کردن کشتی نشده است.
چالش‌های عملی سوزاندن کشتی‌ها
حتی از نظر عملی نیز این ایده چندان منطقی به نظر نمی‌رسد. ماتیاس توپلاک، رئیس بخش باستان‌شناسی موزه وایکینگ هایتابو در آلمان، می‌گوید روشن کردن یک کشتی با تیر آتشین بسیار دشوار است. برای سوزاندن کامل یک کشتی چوبی، آتش باید مدت طولانی و با دمای بالا ادامه پیدا کند. او توضیح می‌دهد که در شرایط دریا، احتمالاً کشتی پیش از سوختن کامل جسد، آب می‌گرفت و غرق می‌شد. همچنین کشتی شعله‌وری که بدون کنترل روی آب رها شده باشد، می‌توانست به‌دلیل باد و جریان آب به سمت ساحل یا دیگر کشتی‌ها حرکت کند و خطرساز شود.
مک‌گوایر نیز به همین مشکل اشاره می‌کند: اگر قایق درحال سوختنی را به آب بسپارید، چگونه مطمئن می‌شوید که دوباره به ساحل برنمی‌گردد؟ پژوهشگران معتقدند تصویر مشهور کشتی آتش‌گرفته و تیر شعله‌ور بیشتر محصول فیلم‌ها و فرهنگ عامه است.
منشأ تصویر معروف وایکینگ‌ها
پس این تصویر معروف از کجا آمده است؟ به گفته پژوهشگران، احتمالاً بخش زیادی از این تصویر مدرن از وایکینگ‌ها، محصول سینما و فرهنگ عامه است. هاوارد ویلیامز معتقد است فیلم وایکینگ‌ها محصول سال ۱۹۵۸ و صحنه پایانی تشییع جنازه شخصیت اینار، نقش مهمی در شکل‌گیری این کلیشه داشته است. او می‌گوید این تصویر بیشتر از آنکه درباره روش واقعی وایکینگ‌ها برای دفن مردگان باشد، بازتاب تصور امروزی ما از مفاهیمی مانند افتخار، قهرمانی، سرنوشت و مرگ در فرهنگ وایکینگی است.
بنابراین، اگرچه وایکینگ‌ها واقعاً گاهی مردگان خود را همراه با کشتی می‌سوزاندند، صحنه معروف تیر آتشین که از ساحل به سمت قایق تشییع جنازه پرتاب می‌شود، بیشتر ساخته‌وپرداخته هالیوود است تا رسمی تاریخی.
سوالات متداول
آیا وایکینگ‌ها مردگان خود را با کشتی می‌سوزاندند؟
بله، وایکینگ‌ها در برخی مراسم‌های تدفین مردگان خود را همراه با کشتی می‌سوزاندند، اما این مراسم معمولاً روی خشکی انجام می‌شد.
آیا تیر آتشین در آیین‌های تدفین وایکینگ‌ها استفاده می‌شد؟
شواهدی وجود ندارد که نشان دهد وایکینگ‌ها برای روشن کردن کشتی‌ها از تیرهای آتشین استفاده می‌کردند.
نزدیک‌ترین گزارش تاریخی درباره سوزاندن کشتی وایکینگ‌ها چیست؟
نزدیک‌ترین گزارش تاریخی به این موضوع مربوط به احمد بن فضلان است که در قرن دهم میلادی مراسم تدفین یکی از رهبران وایکینگ‌ها را توصیف کرده است.
چرا تصویر معروف سوزاندن وایکینگ‌ها در سینما به وجود آمده است؟
این تصویر بیشتر محصول سینما و فرهنگ عامه است و به تصورات امروزی ما از مفاهیم فرهنگی وایکینگ‌ها
