کتاب مرموز نسخه‌ی ووینیچ در دانشگاه ییل
در کتابخانه‌ی Beinecke دانشگاه ییل، کتابی وجود دارد که هر چیزی درباره‌اش عجیب و غریب است؛ از خطی ناشناخته و تصاویری از گیاهان غیرمعمول گرفته تا نویسنده‌ای که هویتش هنوز مشخص نیست. این کتاب با عنوان «نسخه‌ی ووینیچ» شناخته می‌شود و علی‌رغم تلاش‌های بیش از یک قرن پژوهشگران، هنوز هیچ‌کس نتوانسته متن آن را به‌طور قابل‌قبول بخواند یا معنای کاملش را درک کند.
نسخه‌ی ووینیچ که به نام Beinecke MS 408 نیز شناخته می‌شود، با خطی ناشناخته نوشته شده و زبان آن نیز نامشخص است. نکته‌ی مهم این است که هنوز هیچ روش رمزنگاری برای آن که مورد تأیید گسترده‌ی متخصصان باشد، پیدا نشده است. دانشگاه ییل اعلام کرده که رویکردهای مختلف رمزنگاری نتوانسته‌اند متن را رمزگشایی کنند؛ البته هنوز مشخص نیست که آیا این نوشته واقعاً یک رمز است یا به زبانی ناشناخته نوشته شده است.
قدمت کتاب؛ معمایی که حداقل یک پاسخ دارد
مدتی طول کشید تا قدمت نسخه‌ی ووینیچ مشخص شود؛ اما بررسی‌های علمی از پوست آن، تصویر واضح‌تری ارائه کرد. آزمایش رادیوکربن که توسط پژوهشگران دانشگاه آریزونا انجام شد، نشان داد که قدمت پوستِ دست‌نوشته به حدود ۱۴۰۴ تا ۱۴۳۸ میلادی با احتمال ۹۵ درصد می‌رسد؛ بنابراین از نظر تاریخی، نسخه‌ی ووینیچ به اوایل قرن پانزدهم تعلق دارد. همچنین پژوهش‌های مربوط به مواد رنگی و مرکب نیز با دست‌نوشته‌ای متعلق به همان دوره همخوانی دارد.
به همین دلیل، احتمال اینکه این کتاب یک جعل مدرن باشد بسیار کم است. هرچند تاریخچه‌ی دقیقش برای قرن‌های نخست چندان روشن نیست، اما می‌دانیم که نسخه در سال ۱۹۱۲ توسط کتاب‌فروش آثار عتیقه‌ای به نام ویلفرید ووینیچ خریداری شد و همین نام بعدها بر روی آن باقی ماند. این دست‌نوشته در سال ۱۹۶۹ به کتابخانه‌ی Beinecke ییل منتقل شد.
داخل کتاب چه می‌بینیم؟
حتی بدون توانایی خواندن متن، تصاویر سرنخ‌هایی درباره‌ی ساختار کتاب به ما می‌دهند. دانشگاه ییل محتوای نسخه را به چند بخش تقسیم کرده است: تصاویر گیاهان، نمودارهای نجومی و طالع‌بینی، صحنه‌هایی مربوط به حمام و آب، طرح‌های کیهان‌شناختی، تصاویری از گیاهان و ریشه‌ها با ظاهر دارویی و در نهایت صفحاتی پر از متن که در کنار بعضی بندها، نشانه‌هایی شبیه ستاره دیده می‌شود و احتمال داده شده که شاید شامل دستورها یا مطالب مشابه باشد.
اما همین تصاویر هم کار را ساده نمی‌کنند. بسیاری از گیاهان موجود در کتاب با گونه‌های شناخته‌شده مطابقت ندارند و برخی نقاشی‌ها ترکیبی غیرعادی از عناصر گیاهی، انسانی و نجومی را نشان می‌دهند. بنابراین، تصاویر می‌توانند سرنخ‌هایی ارائه دهند، اما هنوز معنای متن را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کنند.
یکی از پژوهش‌های مهم زبان‌شناختی دانشگاه ییل نیز نشان داده که متن ووینیچ ویژگی‌های آماری و الگوهایی شبیه زبان انسانی دارد؛ پژوهشگران می‌توانند درباره‌ی الگوی واژه‌ها، ساختار و تکرار حروف صحبت کنند، حتی اگر هنوز ندانند این واژه‌ها دقیقاً چه معنایی دارند. با این حال، میان متخصصان هنوز درباره‌ی زبان متن یا اینکه دقیقاً چه نوع رمز یا نوشتاری است، توافقی وجود ندارد.
حتی هویت نویسندگان نیز مشخص نیست. لیسا فاگین دیویس، پژوهشگر نسخه‌های خطی قرون وسطی، با بررسی سبک نوشتار می‌گوید که دست‌کم پنج کاتب متفاوت در نگارش نسخه نقش داشته‌اند. این یافته پرسش دیگری را مطرح می‌کند: آیا این کتاب حاصل کار یک نویسنده و چند دستیار بوده، یا گروهی از افراد آگاهانه در حال نوشتن متنی با یک نظام نوشتاری ناشناخته بوده‌اند؟
چرا کتاب هنوز رمزگشایی نشده است؟
یکی از مشکلات اصلی این است که پژوهشگران هیچ متن موازی یا «کلید ترجمه» در اختیار ندارند. اگر مثلاً نسخه‌ی ووینیچ در کنار ترجمه‌ی همان متن به لاتین یا زبانی شناخته‌شده پیدا می‌شد، شکستن رمز بسیار ساده‌تر بود. اما در اینجا تقریباً همه‌چیز ناشناخته است: نویسنده، زبان، هدف کتاب و حتی اینکه نوشته واقعاً رمزگذاری شده یا نه. دانشگاه ییل نیز هشدار می‌دهد که همین تعداد مجهولات باعث شده هر نظریه‌ای به راحتی بر پایه‌ی فرضیات بنا شود.
می‌توانیم تک‌تک حروف را ببینیم اما نمی‌دانیم چه می‌گویند. به همین دلیل در طول دهه‌ها، رمزگشایی‌های مختلفی معرفی شده‌اند؛ از نسبت‌دادن کتاب به راجر بیکن تا ادعای اینکه متن نوعی زبان گمشده، رمز پیچیده یا حتی متنی بی‌معناست. هیچ‌کدام تاکنون به تأیید علمی گسترده نرسیده‌اند. دانشگاه ییل در توضیح وضعیت فعلی نیز به‌صراحت می‌گوید زبان کتاب هنوز نامشخص است و تلاش‌های رمزگشایی به پاسخ قطعی منجر نشده‌اند.
با وجود این بن‌بست، پژوهش درباره‌ی نسخه متوقف نشده است. از روش‌های آماری زبان‌شناسی گرفته تا دیجیتال‌سازی کامل صفحات و حتی استفاده از الگوریتم‌های رایانه‌ای و هوش مصنوعی، روش‌های مختلفی برای پیدا کردن الگوهای تازه در متن امتحان شده‌اند. دانشگاه ییل می‌گوید گروه پژوهشی مستقل ووینیچ نیز از سال ۲۰۲۲ در حال بررسی تاریخی، زبان‌شناختی، رمزنگاری و جنبه‌های دیگر این نسخه است.
امروز تقریباً همه‌ی صفحات نسخه‌ی ووینیچ به‌صورت دیجیتال در دسترس‌اند؛ یعنی برای دیدن عجیب‌ترین کتاب قرون وسطی لازم نیست به گنجینه‌ی ییل سفر کنید. اما یک چیز همچنان دست‌نخورده باقی مانده: ما می‌توانیم تک‌تک حروف آن را ببینیم، ولی هنوز نمی‌دانیم چه می‌گویند.
سوالات متداول
نسخه‌ی ووینیچ چیست؟
نسخه‌ی ووینیچ یک کتاب مرموز است که با خطی ناشناخته نوشته شده و هنوز هیچ‌کس نتوانسته متن آن را به‌طور قابل‌قبول بخواند.
قدمت نسخه‌ی ووینیچ چه زمانی است؟
بررسی‌های علمی نشان می‌دهد که قدمت نسخه‌ی ووینیچ به حدود ۱۴۰۴ تا ۱۴۳۸ میلادی می‌رسد.
چرا متن نسخه‌ی ووینیچ هنوز رمزگشایی نشده است؟
عدم وجود متن موازی یا کلید ترجمه و همچنین ناشناخته بودن زبان و نویسنده‌ی آن، رمزگشایی را دشوار کرده است.
آیا تصاویر داخل کتاب سرنخی برای رمزگشایی دارند؟
تصاویر داخل کتاب می‌توانند سرنخ‌هایی ارائه دهند، اما هنوز معنای متن را به‌طور قطعی مشخص نمی‌کنند.
چگونه می‌توان به نسخه‌ی ووینیچ دسترسی پیدا کرد؟
امروز تقریباً همه‌ی صفحات نسخه‌ی ووینیچ به‌صورت دیجیتال در دسترس هستند و نیازی به سفر به گنجینه‌ی ییل نیست.
