فیل‌های آفریقایی و خوددرمانی با گیاهان
فیل‌های آفریقایی وحشی تنها به دنبال تغذیه از گیاهان نیستند؛ یک پژوهش جدید نشان می‌دهد که این موجودات می‌توانند برخی گیاهان را برای درمان مشکلات جسمی خود انتخاب کنند و حتی برای محافظت از بچه‌هایشان از ترکیب گیاهان و شیر استفاده نمایند. پیش از این، دانشمندان متوجه شده بودند که برخی از حیوانات، از جمله شامپانزه‌ها و فیل‌های آسیایی، از گیاهان خاصی برای مقابله با بیماری‌ها یا آسیب‌ها بهره می‌برند. اما شواهد رسمی در مورد چنین رفتاری در فیل‌های آفریقایی تا به حال محدود بود. مطالعه‌ی اخیر نشان می‌دهد که این رفتار در فیل‌های آفریقایی نیز وجود دارد و حتی می‌تواند اشکال پیچیده‌تری به خود بگیرد.
پژوهش‌های قبلی روی شامپانزه‌ها نشان داده بود که این جانوران در زمان بیماری یا آسیب‌دیدگی به دنبال گیاهانی با ترکیبات ضدباکتری و ضدالتهاب می‌گردند. در برخی موارد، شامپانزه‌ها پس از درگیری یا گرفتار شدن در تله‌های شکارچیان، به درمان یکدیگر کمک می‌کنند. حالا گروهی از همان پژوهشگران نشان داده‌اند که این توانایی تنها به نزدیک‌ترین خویشاوندان انسان محدود نمی‌شود و در فیل‌های آفریقایی نیز مشاهده می‌شود.
فیل‌های منطقه‌ی کوه الگون در کنیا از ده‌ها گونه‌ی گیاهی و چند نوع ماده‌ی معدنی استفاده می‌کنند که برخی از آن‌ها در طب سنتی نیز شناخته شده‌اند. مایکل هافمن، نخستی‌شناس دانشگاه ناگاساکی، می‌گوید تقریباً همه‌ی گونه‌های جانوری به نوعی از خوددرمانی استفاده می‌کنند، اما میزان پیچیدگی این رفتار در میان گونه‌ها متفاوت است. استفاده از روش‌های درمانی برای کمک به اعضای دیگر گروه، در طبیعت بسیار کمتر دیده می‌شود.
فیلی که در تله زخمی شده بود، تکه چوبی را به احتمال زیاد برای استفاده از مواد دارویی آن با خود میبرد. این فیل توسط انجمن حیات‌وحش شرق آفریقا نجات یافت.
برای بررسی رفتار درمانی فیل‌های آفریقایی، پژوهشگران با هشت نفر از اعضای جامعه‌ی بومی سابائوت در منطقه‌ی کوه الگون کنیا گفت‌وگو کردند. این افراد سال‌ها در کنار فیل‌ها زندگی کرده و نمونه‌هایی از رفتارهای غیرمعمول این جانوران را مشاهده کرده بودند. آن‌ها گزارش کردند که فیل‌های بیمار گاهی برای پیدا کردن گیاهان خاص مسافت‌های طولانی را طی می‌کنند. به طور کلی، مردم محلی استفاده‌ی فیل‌ها از ۳۵ گونه‌ی گیاهی و چهار نوع خاک یا ماده‌ی معدنی را گزارش کردند.
به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، فیل‌های کوه الگون پیش‌تر به دلیل جست‌وجوی نمک در غارها شناخته شده بودند. آن‌ها گاهی تا عمق ۲۰۰ متری زیر زمین می‌روند تا مواد معدنی مورد نیاز خود را پیدا کنند. این موضوع نشان می‌دهد که رژیم غذایی و رفتار جست‌وجوی آن‌ها تنها به گیاهان محدود نمی‌شود. مردم محلی ۲۵ مورد از گیاهانی را که فیل‌ها مصرف می‌کنند دارای خاصیت دارویی می‌دانستند، اما پژوهشگران با احتیاط بیشتری عمل کردند و تنها ۸ گیاه را شناسایی کردند که مصرف آن‌ها در فیل‌های بیمار با فیل‌های سالم تفاوت داشت.
به عنوان مثال، برخی فیل‌ها مقدار کمی از یک گیاه خاص را می‌خورند یا برای پیدا کردن گیاهی کمیاب مسافت زیادی را طی می‌کنند. این رفتار می‌تواند نشان‌دهنده‌ی این باشد که آن‌ها به‌طور هدفمند از برخی گیاهان استفاده می‌کنند، نه اینکه صرفاً به‌طور تصادفی آن‌ها را بخورند.
دگر‌درمانی در فیل‌ها
یکی از جالب‌ترین بخش‌های این پژوهش، مشاهده‌ی رفتاری فراتر از خوددرمانی بود. برخی گزارش‌ها نشان می‌دهد که فیل‌ها ممکن است برای درمان دیگر اعضای گروه خود نیز اقدام کنند؛ رفتاری که دانشمندان آن را «دگر‌درمانی» می‌نامند. در یک نمونه، فیل‌های مادر برگ، پوست یا ریشه‌ی گیاهان خاصی را جویده و سپس آن را با شیر خود مخلوط کرده‌اند تا ترکیبی شبیه نوشیدنی گیاهی برای بچه‌هایشان ایجاد کنند.
پژوهشگران دقیقاً نمی‌دانند این ترکیب برای درمان چه مشکلی استفاده می‌شود، اما مردم محلی احتمال داده‌اند که هدف آن کمک به مشکلات گوارشی بچه فیل‌ها باشد. آن‌ها همچنین معتقدند که مادران گاهی این ترکیب را حتی زمانی که بچه فیل بیمار نیست به او می‌دهند؛ به این معنا که شاید این رفتار بیشتر نقش پیشگیرانه داشته باشد.
ارتباط گیاهان دارویی فیل‌ها و انسان‌ها
بررسی‌ها نشان داد که ۸۷ درصد از گیاهانی که فیل‌ها برای اهداف درمانی مصرف می‌کنند، در میان مردم محلی نیز کاربرد دارویی دارند. البته هنوز مشخص نیست که آیا گیاهانی که انسان‌ها استفاده نمی‌کنند، فاقد ارزش درمانی هستند یا هنوز ظرفیت‌های آن‌ها کشف نشده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سلامت فیل‌ها و انسان‌های ساکن منطقه‌ی کوه الگون به پوشش گیاهی این منطقه وابسته است. اگر برخی گیاهان برای سلامت فیل‌ها اهمیت داشته باشند، از بین رفتن آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از کاهش تنوع گیاهی داشته باشد.
نتیجه‌گیری و آینده پژوهش
بررسی رفتارهای درمانی فیل‌ها می‌تواند به شناخت بهتر رابطه‌ی میان حیوانات، انسان‌ها و محیط زیست کمک کند. پژوهشگران قصد دارند در ادامه بررسی کنند که این دانش درباره‌ی استفاده از گیاهان دارویی چگونه میان نسل‌های فیل‌ها و جوامع محلی منتقل می‌شود و کدام گیاهان به حفاظت بیشتری نیاز دارند.
این پژوهش در ژورنال Scientific Reports منتشر شده است.
سوالات متداول
فیل‌های آفریقایی چگونه از گیاهان برای درمان استفاده می‌کنند؟
فیل‌های آفریقایی می‌توانند برخی گیاهان را برای درمان مشکلات جسمی خود انتخاب کنند و حتی برای بچه‌هایشان از ترکیب گیاهان و شیر استفاده کنند.
آیا فیل‌ها به درمان یکدیگر کمک می‌کنند؟
بله، برخی فیل‌ها ممکن است برای درمان دیگر اعضای گروه خود اقدام کنند که به این رفتار «دگر‌درمانی» گفته می‌شود.
چند گونه گیاهی فیل‌ها استفاده می‌کنند؟
مردم محلی گزارش کرده‌اند که فیل‌ها از ۳۵ گونه‌ی گیاهی و چهار نوع خاک یا ماده‌ی معدنی استفاده می‌کنند.
آیا گیاهانی که فیل‌ها استفاده می‌کنند، در میان مردم محلی هم کاربرد دارویی دارند؟
بله، ۸۷ درصد از گیاهانی که فیل‌ها برای اهداف درمانی مصرف می‌کنند، در میان مردم محلی نیز کاربرد دارویی دارند.
چرا پژوهش در مورد رفتار درمانی فیل‌ها اهمیت دارد؟
این پژوهش می‌تواند به شناخت بهتر رابطه‌ی میان حیوانات، انسان‌ها و محیط زیست کمک کند و نشان دهد که سلامت فیل‌ها و انسان‌ها به پوشش گیاهی منطقه وابسته است.
